Analiza polskiego rynku kart płatniczych w latach 2006-2016 cz. 1 – Liczba kart płatniczych

płatności bezgotówkowe, plastikowy pieniądz, karta debetowa prepaid, karty kredytoweW tym miejscy publikowany jest wyłącznie początek raportu dotyczącego analizy polskiego rynku kart płatniczych w latach 2006-2016, kolejne fragmenty już wkrótce. Bardziej szczegółowe informacje o konkretnych elementach rynku kart płatniczych można znaleźć w poprzednich wpisach oznaczonych tagiem karty płatnicze.

Ilość wyemitowanych kart płatniczych

Jednym z kluczowych elementów sprawnie funkcjonującego rynku kart płatniczych jest oczywiście odpowiednia ilość tychże kart. Zmiana ich liczby w latach 2006-2016 została przedstawiona na poniższym wykresie.

Liczba wyemitowanych kart (w mln szt.) na koniec poszczególnych lat.

Źródło: opracowanie własne na podstawie kwartalnych raportów NBP dotyczących informacji o kartach płatniczych.

Na koniec roku 2006 liczba kart płatniczych w Polsce wynosiła 23,8 mln szt., co w porównaniu do ogólnej liczby obywateli naszego kraju wynoszącej w tym okresie 31,8 mln[1] oznacza, że na każdych stu obywateli przypadało średnio 75 kart płatniczych. W przeciągu trzech kolejnych lat dynamika przyrostu liczby kart w ujęciu rocznym przekraczała 110%. Rezultatem czego był poziom 33,4 mln szt. aktywnych kart płatniczych na koniec 2009 roku. Porównując rok 2010 do 2009 zauważamy, że liczba kart płatniczych w tym okresie zmniejszyła się o 1,4 mln szt. Był to efekt pokryzysowego porządkowania portfeli kredytowych banków, objawiający się znacznym spadkiem liczby kredytowych kart płatniczych oraz weryfikacji baz danych w wyniku połączenia się dwóch banków specjalizujących się w segmencie consumer finance[2].

W wyniku weryfikacji okazało się, że około miliona kart to karty nieaktywne (przesłane klientowi, ale nigdy przez niego nie aktywowane)[3] Kolejny spadek liczby kart płatniczych w ujęciu rocznym nastąpił dopiero pięć lat później w 2015 roku, lecz już rok później liczba kart znacząco wzrosła, przekraczają o 800 tys. szt. ilość z końca roku 2014. W przeciągu dziesięciu omawianych lat liczba kart płatniczych wzrosła o 13,1 mln szt., a populacja naszego kraju zmniejszyła się o 400 tys. osób[4], oznacza to, że na koniec 2016 roku w Polsce na stu obywateli przypadało średnio 96 kart płatniczych.

Systemy kartowe

Polski rynek kartowy został zdominowany przez dwie międzynarodowe organizacje płatnicze Visa oraz MasterCard. Oferujących głównie karty masowe, oznacza to, że karty płatnicze stały się powszechnym wśród naszego społeczeństwa narzędziem służącym do dokonywania rutynowych płatności za towary i usługi.

Struktura wydanych kart według poszczególnych systemów kartowych na koniec poszczególnych lat w podziale na systemy kartowe.

Rok Visa MasterCard Pozostałe
Udział (w %) Dynamika r/r (w %) Udział (w %) Dynamika r/r (w %) Udział (w %) Dynamika r/r (w %)
2006 57,5 35,1 7,4
2007 62,9 109,39 32,7 93,16 4,3 58,11
2008 66,4 105,56 30,2 92,35 3,5 81,40
2009 66,7 100,45 30,3 100,33 3,0 85,71
2010 64,6 96,85 32,5 107,26 2,9 96,67
2011 64,7 100,15 33,9 104,31 1,4 48,28
2012 61,0 94,28 37,5 110,62 1,5 107,14
2013 60,7 99,51 37,9 101,07 1,3 86,67
2014 59,3 97,69 39,5 104,22 1,2 92,31
2015 58,9 99,33 40,3 102,03 0,8 66,67
2016 57,1 96,94 42,0 104,22 0,9 112,50

Źródło: opracowanie własne na podstawie kwartalnych raportów NBP dotyczących informacji o kartach płatniczych.

Łączny udział dwóch wspomnianych systemów kartowych w przeciągu dziesięciu lat zwiększył się z 92,6% do 99,1%. Jednakże wzrost ten jest spowodowany przede wszystkim zwiększeniu się udziału kart z logo MasterCard, których wkład w strukturze wydanych kart wzrasta nieprzerwanie od końca 2008 roku. Liczba kart tej organizacji, choć charakteryzująca się widocznym trendem wzrostowym ciągle pozostaje mniejsza niż liczba kart Visa. W przypadku tego systemu możemy mówić o trendzie spadkowym w strukturze kart w Polsce.

Po znaczących wzrostach w latach 2007- 2009 udział kart Visa o ogólnej liczbie kart zaczął spadać, wyjątkiem był rok 2011, kiedy to na skutek znaczącego zmniejszenia się liczby kart pozostałych wydawców (JCB, AmericanExpress, Diners Club oraz kart własnych banków) udział kart Visa zwiększył się o 0,15%. W okresie 2006-2016 ogólna liczba kart Visa w Polsce zwiększyła się o 7,4 mln szt., lecz udział w strukturze wszystkich kart zmniejszył się, o 0,4 p.p. Jest to jednak niewielki spadek w porównaniu do udziału pozostałych wydawców, który w tym samym okresie zmniejszył się o 6,5 p.p. (88%), z 7,4% do zaledwie 0,9%. Największy wpływ na zaistniałą sytuację miały decyzję banków komercyjnych o wycofanie z oferty kart bankomatowych.

 Sposób rozliczania transakcji

Istotnym elementem zarówno dla wydawcy, jaki i posiadacza karty jest sposób rozliczania transakcji dokonanej kartą płatniczą. Liczba poszczególnych rodzajów kart jest wypadkową oczekiwań klientów, działań banków oraz przepisów prawa.

Liczba kart płatniczych (w mln szt.) na koniec poszczególnych lat w podziale na rodzaje według sposobu rozliczania transakcji.

Rok Karty debetowe Karty kredytowe  Karty obciążeniowe Kart przedpłacone
Liczba kart Dynamika r/r (w %) Liczba kart Dynamika r/r (w %) Liczba kart Dynamika r/r (w %) Liczba kart Dynamika r/r (w %)
2006 16,9 6,4 0,6
2007 18,3 108,28 7,8 121,88 0,4 66,67
2008 20,5 112,02 9,4 120,51 0,4 100,00
2009 22,0 107,32 10,9 115,96 0,4 100,00
2010 22,7 103,18 8,9 81,65 0,3 75,00
2011 24,8 109,25 6,9 77,53 0,3 100,00
2012 26,5 106,85 6,5 94,20 0,3 100,00
2013 28,2 106,42 6,1 93,85 0,3 100,00
2014 29,7 105,32 6,0 98,36 0,3 100,00
2015 26,9 90,57 5,8 96,67 0,3 100,00 2,2
2016 28,3 105,20 5,9 101,72 0,3 100,00 2,4 109,09

Źródło: opracowanie własne na podstawie kwartalnych raportów NBP dotyczących informacji o kartach płatniczych.

W Polsce nieprzerwanie od 2006 roku dominującą pod względem liczebności grupę stanowią karty debetowe (70,71%), których z wyjątkiem 2015 roku ciągle przybywa. W ciągu dziesięciu lat ich liczba zwiększyła się aż o 11,4 mln szt. (67,45%), aby jednak wyniki z poszczególnych lat były porównywalne liczbę tę należy powiększyć o 2,4 mln szt., gdyż od 2015 roku NBP rozpoczął prezentować oddzielne dane dla kart przedpłaconych, wcześniej były one zaliczane do tej samej grupy co karty debetowe. W roku 2016 karty debetowe razem z kartami przedpłaconymi stanowiły 83,20%. wszystkich kart w Polsce.

W przypadku kart kredytowych w analizowanym okresie można zauważyć wyższą zmienność niż w przypadku pozostałych rodzajów kart. Najwyższa ich ilość (10,9 mln szt.) oraz udział w strukturze (32,63%) wszystkich kart płatniczych została odnotowana w 2009 roku. Rok później liczba kart kredytowych spadła aż o dwa miliony sztuk, co było rezultatem wspomnianego już wcześniej połączenia się dwóch banków i związanego z tym usunięcia z rejestrów kart nieaktywnych. Zapoczątkowany w ten sposób trend spadkowy trwał do 2015 roku. W ciągu 2016 roku liczba kart kredytowych zwiększyła się o 100 tys. szt. (1,72%) osiągając wartość 5,9 mln szt., stanowiącą 15,99% wszystkich kart w naszym kraju.

Liczba kart obciążeniowych w naszym kraju jest niska, ale stabilna. Przyczyny takiego stanu rzeczy można upatrywać w niskiej popularności systemów klubowych w Polsce. W roku 2006 karty obciążeniowe stanowiły 2,52% wszystkich kart. Dziesięć lat później, na skutek zmniejszenia się ich liczby o połowę oraz dynamicznego przyrostu liczby kart debetowych wartość ta spadła do 0,81%.

Według wytycznych KNF z lipca 2015 roku karty przedpłacone nie stanowią pieniądza elektronicznego, i w związku z tym od środków zgromadzonych na przypisanych do nich rachunków technicznych banki muszą odprowadzać składkę na rezerwę obowiązkową[5]. Dodatkowo instrumenty takie nie mogą być „anonimowe”, oznacza to, że bank, aby wydać taką kartę musi podpisać z klientem odpowiednią umowę. Stanowisko KNF doprowadziło do tego, że karty przedpłacone zostały usunięte z oferty większości banków krajowych, choć te dotychczas wydane pozostają aktywne do terminu ich ważności. Nie oznacza to jednak, że w najbliższych latach karty przedpłacone całkowicie znikną z polskiego rynku. Omawiane regulacje nie odnoszą się bowiem do zagranicznych instytucji kredytowych, które mogą oferować taki produkt obywatelom polski.

Sposób zapisu danych

Jednym z istotniejszych elementów związanych z bezpieczeństwem transakcji dokonywanych za pośrednictwem kart płatniczych jest metoda zapisu danych. Odpowiadająca za sposób komunikacji karty posiadacza z urządzeniem akceptanta. Największym przełomem w tej kwestii było opracowanie technologii pozwalającej wyposażać karty w mikroprocesor.

Liczba kart płatniczych (w mln szt.) na koniec poszczególnych lat w podziale na sposób zapisu danych.

Rok Karty z paskiem magnetycznym Karty

z mikroprocesorem

Karty z paskiem magnetycznym oraz mikroprocesorem Karty wirtualne
Liczba kart Dynamika r/r (w %) Liczba kart Dynamika r/r (w %) Liczba kart Dynamika r/r (w %) Liczba kart Dynamika r/r (w %)
2006 22,5 0,0 1,3 0
2007 24,5 108,89 0,0 2,0 153,85 0
2008 25,3 103,27 0,0 4,9 245,00 0,1
2009 25,3 100,00 0,0 8,0 163,27 0,1 100,00
2010 16,0 63,24 0,0 15,8 197,50 0,1 100,00
2011 8,4 52,50 0,0 23,5 148,73 0,1 100,00
2012 5,2 61,90 0,0 28,0 119,15 0,1 100,00
2013 3,5 67,31 0,0 31,0 110,71 0,1 100,00
2014 1,8 51,43 0,0 34,1 110,00 0,1 100,00
2015 1,3 72,22 0,2 33,4 97,95 0,3 300,00
2016 1,7 130,77 0,3 150,00 34,5 103,29 0,3 100,00

Źródło: opracowanie własne na podstawie kwartalnych raportów NBP dotyczących informacji o kartach płatniczych.

W 2006 roku kart wyłącznie z paskiem magnetycznym było 22,5 mln szt., co stanowiło 94,54% wszystkich kart. Pomimo przyrostu ich liczby w kolejnych latach, ich udział w strukturze spadał, na rzecz kart hybrydowych wyposażonych w mikroprocesor oraz pasek magnetyczny. Pierwsze nagłe zmniejszenie liczby kart z paskiem magnetycznym o 36,76% nastąpił w 2010 roku, zapoczątkowany wtedy spadkowy trend trwał do 2015 roku. W okresie tym należy wyróżnić rok 2011 i 2014, kiedy to liczba kart wyłącznie z paskiem magnetycznym spadała w ciągu roku prawie o połowę. W roku 2016 nastąpił wzrost liczby takich kart o 400 tys. szt. (30,77%), lecz w ogólnej strukturze stanowią już tylko 4,60%.

Kart wyłącznie z mikroprocesorem w 2006 roku było dokładnie 16 680 sztuk, liczba ta do końca roku 2014 zwiększyła się zaledwie o 8 857 sztuk. Następnie w latach 2015 i 2016 znacząco wzrosła. Karty te wyposażone przeważnie w chip EMV ciągle jednak posiadają marginalny udział w liczbie wszystkich kart (0,81%). Spowodowane jest to tym, że na świecie ciągle istnieje wiele terminali POS przystosowanych wyłącznie do obsługi kart z paskiem magnetycznym. Emitenci preferując więc karty hybrydowe umożliwiające korzystanie nawet z tych starszej generacji urządzeń.

W analizowanym okresie łączna liczba kart z paskiem magnetycznym i mikroprocesorem zmniejszyła się tylko w 2015 roku. Kart płatnicze tego typu są bowiem obecnie najpraktyczniejsze, choć mniej bezpieczne niż karty wyposażone wyłącznie w mikroprocesor. Od 2006 do końca 2016 liczba kart hybrydowych zwiększyła się o 33,2 mln szt. (2653,85%) i stanowią one obecnie 94,00% wszystkich kart.

Karty wirtualne są rozwiązaniem niszowym przeznaczonym wyłącznie do dokonywania transakcji w internecie. Jest to powodem niskiej, choć ciągle rosnącej ich liczby. W 2016 stanowiły one podobnie jak karty z mikroprocesorem zaledwie około 0,81% wszystkich kart płatniczych w Polsce.

 Karty zbliżeniowe

Głównym przeznaczeniem zbliżeniowych (bezstykowych) kart płatniczych jest umożliwienie dokonywania szybkich i wygodnych transakcji niskokwotowych. Przy płatnościach do kwoty 50 zł (w przypadku kart banków spółdzielczych 30 zł) wystarczy bowiem zbliżyć kartę do terminala sprzedawcy, bez konieczności autoryzacji PIN-em (lub podpisem). Karty bezstykowe wyposażone są w specjalny mikroprocesor oraz antenę radiową, dzięki czemu mogą wykorzystywać technologię zapisu i odczytu danych RFID[6]. Pierwsze karty z funkcją zbliżeniową pojawiły się w 2006 roku. W naszym kraju technologia ta została wprowadzona w grudniu 2007 roku przez Bank Zachodni WBK SA, organizację kartową MasterCard oraz centrum rozliczeniowe eService[7]. Nowe rozwiązanie budziło i ciągle budzi niepokój wielu klientów. Obawiają się oni przypadkowej autoryzacji nie swojej transakcji oraz strat w przypadku zagubienia lub kradzieży takiej karty.

Karty bezstykowe posiadają jednak pewne limity (zależne od przyjętego rozwiązania), po przekroczeniu których nawet transakcji niskokwotowe muszą zostać potwierdzone kodem PIN. W raportach NBP dotyczących informacji o kartach płatniczych tematyka zbliżeniowych kart płatniczych pojawia nieprzerwanie od raportu za trzeci kwartał 2010 roku.

Liczba zbliżeniowych kart płatniczych (w mln szt.) w odniesieniu do liczby kart płatniczych ogółem na koniec poszczególnych lat.

Rok Karty płatnicze z funkcją zbliżeniową Karty płatnicze bez funkcji zbliżeniowej Łączna liczba kart płatniczych Udział kart zbliżeniowych w liczbie wszystkich kart płatniczych (w %) Dynamika przyrostu kart z funkcją zbliżeniową r/r (w %)
2010 2,0 30,0 32,0 6,25
2011 9,4 22,6 32,0 29,38 470,00
2012 15,1 18,2 33,3 45,35 160,64
2013 20,0 14,7 34,7 57,64 132,45
2014 25,7 10,4 36,1 71,19 128,50
2015 27,0 8,2 35,2 76,70 105,06
2016 28,5 8,4 36,9 77,24 105,56

Źródło: opracowanie własne na podstawie kwartalnych raportów NBP dotyczących informacji o kartach płatniczych.

Na koniec 2010 roku na polskim rynku były dwa miliony bezstykowych kart płatniczych. Wydawanych one były przez 6 banków: Bank Zachodni WBK, MultiBank, Bank Polskiej Spółdzielczości, Bank Pocztowy, mBank oraz PKO Bank Polski[8]. W ciągu roku liczba kart płatniczych z funkcją zbliżeniową zwiększyła się prawie pięciokrotnie, osiągając na koniec 2011 roku liczbę 9,4 mln szt. W kolejnych latach pozytywny trend się utrzymywał, było to rezultatem oferowania kart z nową funkcjonalnością przez kolejne banki oraz polityki niektórych z nich, które całkowicie zaprzestały wydawania „tradycyjnych” kart płatniczych. Takie rozwiązanie zostało jednak zakwestionowane, w rekomendacji Rady ds. Systemu Płatniczego (działającej przy NBP) w zakresie bezpieczeństwa kart zbliżeniowych z 30 września 2013 roku. Zgodnie z tą rekomendacją bank powinien między innymi umożliwić klientowi wyłączenie opcji płatności zbliżeniowych, a jeżeli jest to niemożliwe, wydać kartę bez tej funkcji oraz przekazać posiadaczowi szczegółowe informacje o niektórych aspektach związanych z kartami zbliżeniowymi[9]. Przez wzgląd na tę rekomendację oraz nasycenie rynku zarówno w 2015 roku, jak i 2016 roku liczba kart z funkcją zbliżeniową w ogólnej liczbie kart w ujęciu rocznym wzrosła zaledwie o ok. 5%.

Analiza polskiego rynku kart płatniczych w latach 2006-2016 cz. 2 – Infrastruktura rynku kart płatniczych

[1] Sytuacja Demograficzna Polsk Raport 2006-2007, (red.) Z. Strzelecki, Rządowa Rada Ludnościowa, Warszawa 2007, http://stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/bip/BIP_raport_2006-2007.pdf, s. 21.
[2] Informacja o kartach płatniczych III kwartał 2011r., NBP, http://www.nbp.pl/systemplatniczy/karty/q_03_2011.pdf, s. 8.
[3] Ibidem.
[4] Ludność. Stan i struktura oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2016r., GUS, Warszawa 2017, http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/ludnosc/ludnosc/ludnosc-stan-i-struktura-oraz-ruch-naturalny-w-przekroju-terytorialnym-stan-w-dniu-31-12-2016-r-,6,21.html, s. 49.
[5] Stanowisko KNF w sprawie wydawania przez banki tzw. kart przedpłaconych, KNF, https://www.knf.gov.pl/knf/pl/komponenty/img/stanowisko_ws_wydawania_kart_przedplaconych_42192.pdf
[6] A. Borcuch, Bankowość elektroniczna w Polsce, CeDeWu, Warszawa 2011, s. 101.
[7] Ibidem.
[8] Ibidem, s. 102.
[9] PorRekomendacje Rady ds. Systemu Płatniczego w zakresie bezpieczeństwa kart zbliżeniowych, https://www.nbp.pl/systemplatniczy/rada/20130930_rsp_rekomendacje.pdf,