Elektroniczne instrumenty płatnicze – karty płatniczymi i instrumenty pieniądza elektronicznego

płatności bezgotówkowe, plastikowy pieniądz, karta debetowa prepaid, karty kredytowePrawne uregulowania kart płatniczych

Zgodnie z ustawą o usługach płatniczych karty płatnicze są to kartę uprawniającą do wypłaty gotówki lub umożliwiającą złożenie zlecenia płatniczego za pośrednictwem akceptanta lub agenta rozliczeniowego, akceptowaną przez akceptanta w celu otrzymania przez niego należnych mu środków, w tym kartę płatniczą w rozumieniu art. 2 pkt 15 rozporządzenia (UE) 2015/751.

Definicja stworzona przez ustawodawcę posiada charakter opisowy, wskazujący funkcję, jakie spełnia karta płatnicza, jest to źródłem konieczności formułowania bardziej szczegółowych opisów na różnych płaszczyznach[1]. Dodatkowo w literaturze naukowej zwraca się uwagę na dwojaki charakter karty płatniczej. Z jednej strony stanowi ona kawałek sztucznego tworzywa zawierający wystandaryzowane elementy. Z drugiej strony zaś pojęciem tym określa się całokształt instytucji, która umożliwia dokonywanie bezgotówkowych transakcji zgodnie z zasadami zawartymi w umowie z wydawcą[2].

W praktyce polskiej karty płatnicze wydawane są głównie za pośrednictwem banków i proces ten stanowi wówczas czynność bankową sensu largo. Prawne uregulowania nie przesądzają jednoznacznie również o prawnym charakterze zapłaty kartą, jest to powodem wykształcenia się kilku odmiennych koncepcji w tej kwestii.

Różnice między kartami płatniczymi, a instrumentami pieniądza elektronicznego

Jak zostało wspomniane w poprzednim wpisie zarówno karty płatnicze jak i instrumenty pieniądza elektronicznego zaliczane są do grupy elektronicznych instrumentów płatniczych. Pod wieloma względami jednak transakcje przeprowadzane za pośrednictwem pieniądza elektronicznego bardziej przypominają te realizowane gotówką niż kartami płatniczymi. Według ustawy instrument pieniądza elektronicznego to wartość pieniężną przechowywaną elektronicznie, w tym magnetycznie, wydawaną, z obowiązkiem jej wykupu, w celu dokonywania transakcji płatniczych, akceptowaną przez podmioty inne niż wyłącznie wydawca pieniądza elektronicznego.

Z definicji jasno wynika, że system pieniądza elektronicznego nie może być systemem dwustronnym, czyli takim, który umożliwia posiadaczowi dokonywanie płatności wyłącznie na rzecz emitenta, co jest dopuszczalne w przypadku kart płatniczych. Odbiorcami należności dokonywanymi za pośrednictwem pieniądza elektronicznego oprócz przedsiębiorców (akceptantów) mogą być również osoby fizyczne nieprowadzące działalności gospodarczej[3].

Zarówno regulacje Unii Europejskiej, jak i regulacje krajowe stanowią, że system pieniądza elektronicznego musi być oparty na zasadach instrumentu przedpłaconego (pay before)[4]. Stąd wniosek, że pieniądz elektroniczny nie posiada możliwości kredytowych, czyli za jego pośrednictwem nie można dokonać transakcji na kwotę wyższą niż wartość wpłaconych środków. Możliwość zaciągania zobowiązań i ich spłata w przyszłości (pay later) jest podstawą funkcjonowania kart kredytowych i obciążeniowych.

Bank Rozrachunków Międzynarodowych definiując pieniądz elektroniczny wyróżnił dwie jego postaci. Pierwsza z nich to bazująca na technologii kart przedpłaconych elektroniczna portmonetka. Druga postać zaś to pieniądz sieciowy, tj. produkt wykorzystujący oprogramowanie umożliwiające posiadaczowi dokonywanie transakcji w internecie[5]. W przypadku elektronicznej portmonetki i niektórych wariantów pieniądza sieciowego dzięki bezpośredniemu transferowi w systemie pieniądza elektronicznego wykonywane operacje są anonimowe, szybkie i pozbawione kosztów związanych z autoryzacją transakcji, co jest niezwykle istotne w przypadku transakcji niskokwotowych[6]. Cechy te niewątpliwie przyczyniają się do upowszechniania pieniądza elektronicznego, gdyż są typowe dla transakcji przeprowadzanych za pośrednictwem gotówki. Anonimowość transakcji dokonywanych gotówką jest szczególnie istotna dla części przedsiębiorców funkcjonujących w tzw. szarej strefie (tj. obszarze gospodarki narodowej, w której przedsiębiorcy ukrywają uzyskane przychody przed odpowiednimi organami państwa). Dokonanie, lecz niezarejestrowanie transakcji, redukuj wysokość obciążeń podatkowych przedsiębiorców, tym samym oddziałując niekorzystnie na budżet państwa.

Anonimowy charakter pieniądza elektronicznego posiada również inną wadę. W przypadku utraty nośnika pieniądza elektronicznego np. na skutek zgubienia lub kradzieży wydawca nie ma możliwości, aby go zastrzec. Ostatecznie więc, tak jak w przypadku gotówki zgromadzone na nośniku środki przepadają. W przypadku karty płatniczych możliwe jest ich szybkie zastrzeżenia np. poprzez wykonanie rozmowy telefonicznej na ogólnopolski numer (+48) 828 828 828, za pośrednictwem którego zostaniemy skontaktowani z odpowiednim bankiem lub oddziałem instytucji kredytowej.

[1] E. M. Kowalewska, Istota i znaczenie kart płatniczych w obrocie bezgotówkowym – w systemie płatności detalicznych, „Zeszyt naukowy Uniwersytetu Szczecińskiego”, nr 802, Finanse, Rynki Finansowe, Ubezpieczenia, nr 65, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2014, s. 443-452.
[2] W. Szmydt, Bankowość elektroniczna instrumenty płatnicze w praktyce, ARTPRESS studio grafiki komputerowej sp. j., Inowrocław 2004, s. 37.
[3] M. Grabowski, Instrumenty płatnicze, CeDeWu, Warszawa 2013, s.174-175.
[4] E. Ślązak K. Borowski, Bankowość elektroniczna, [w:] Współczesna bankowość, (red.) M. Zaleska, Difin,Warszawa 2007, s 256.
[5] E. Ślązak, Nowoczesne instrumenty płatnicze, [w:] Bankowość detaliczna, (red.) J. Koleśnik, Difin, Warszawa 2016, s. 209.
[6] Ibidem, s. 208.