Historia bankowości spółdzielczej w Polsce

Współpraca między tymi podmiotami nie należała jednak do szczególnie efektywnych. Wynikało to głównie ze względu na zbyt dużą ingerencję w wewnętrzne sprawy banków spółdzielczych przez bank zrzeszający. Ten stan rzeczy miały zmienić ustawy Prawo bankowe (Ustawa z dnia 26 lutego 1982 r. – Prawo bankowe Dz.U. z 1982 r. nr 7, poz. 56). oraz Prawo spółdzielcze z roku 1982 (Ustawa z dnia 16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze Dz.U. z 1982 r. Nr 30, poz. 210). Ich rolą miało być ograniczenie roli prezesów banków spółdzielczych mianowanych dotychczas przez BGŻ na rzecz zarządów oraz rad nadzorczych poszczególnych banków. Ustawy te przyniosły zamierzony efekt, jednakże mogły się one przyczynić do problemów sektora podczas transformacji gospodarczej w latach 1989-1990. Nowe akty prawne nadały bankom spółdzielczym bowiem uprawnienia równe tym posiadanym przez banki komercyjne, w tym możliwość świadczenia usług na terenie całego kraju oraz możliwość zaprzestania współpracy z BGŻ. Decyzja ta okazała się dramatyczne w skutkach, bowiem ,,eliminacja ciała kontrolującego oraz przygotowującego procedury bezpiecznego funkcjonowania, umożliwiła generowanie ryzyka, którego praktycznie nie było w poprzednim systemie gospodarczym, w którym banki były pasywnymi podmiotami wykonującymi plan centralny, było to przyczyną licznych likwidacje i upadłości w kolejnych latach.

W roku 1992 banki spółdzielcze ponownie zobligowane zostały przez Prezesa NBP do zawarcia umowy zrzeszającej. Najwięcej bo aż 1268 funkcjonujących wtedy banków spółdzielczych zrzeszyło się w BGŻ, natomiast w nowopowstałym bankach regionalnych odpowiednio 187 w Gospodarczym Banku Południowo-Zachodnim S.A. we Wrocławiu, 114 w Gospodarczym Banku Wielkopolskim S.A. z siedzibą w Poznaniu i 82 w Banku Unii Gospodarczej S.A w Warszawie. Problemy związane ze zbyt dużym poluzowaniem nadzoru nad bankami spółdzielczymi ciągle jednak narastały. Aby temu przeciwdziałać dnia 24 czerwca 1994 r. Sejm uchwalił ustawę o restrukturyzacji banków spółdzielczych i Banku Gospodarki Żywnościowej oraz o zmianie niektórych ustaw. Głównymi wprowadzonymi zmianami było zwolnienie banków spółdzielczych z odprowadzania rezerwy obowiązkowej oraz pomoc finansowa dla banków, które postanowiły się połączyć oraz powołanie aż 9 nowych banków zrzeszających. Szybko okazało się jednak iż planowana struktura organizacji sektora okazała się nietrafiona. Wywoływało ona bowiem liczne napięcia pomiędzy bankami na różnych szczeblach organizacyjnych. Przełom nastąpił w roku 2000, kiedy to ustawa o funkcjonowaniu banków spółdzielczych, ich zrzeszaniu się i bankach zrzeszających (Ustawa z dnia 7 grudnia 2000 r. o funkcjonowaniu banków spółdzielczych, ich zrzeszaniu się i bankach zrzeszających Dz.U. 2000 nr 119, poz. 1252) nałożyła na każdy bank spółdzielczy który nie spełniał wymogu posiadania kapitałów własnych na poziomie 5 mln euro obowiązek zrzeszenia się w jednym z 3 banków zrzeszających. Banki te powstały w wyniku fuzji wcześniej istniejących już banków regionalnych. Był to element zmiany organizacji sektora z struktury trójszczeblowej na dwuszczeblową. Najwięcej bo aż 6 banków połączyło się tworząc Bank Polskiej Spółdzielczości S.A. z siedzibą w Warszawie, w stolicy miał też swoją siedzibę Mazowiecki Bank Regionalny S.A. Ostatnim trzecim bankiem zrzeszającym został Gospodarczy Bank Wielkopolski S.A. w Poznaniu, który zwiększył skalę działalności poprzez włączenie w swoje struktury regionalnych banków w Bydgoszczy oraz Koszalinie. Konsolidacja była wymuszona przepisami wcześniej przytoczonej ustawy, które obligowały każdy bank zrzeszający do posiadania kapitałów o wartości 20 mln euro do końca 2006 r. Statusu banku zrzeszającego nie udało się uzyskać bankowi BGŻ S.A., główną przyczyną było posiadanie przez ten bank zbyt niskich funduszy własnych w porównaniu do generowanego ryzyka. Konsekwencją tego było zerwanie praktycznie wszystkich umów między tym bankiem a bankami spółdzielczymi, czyniąc tym samym z BGŻ typowy bank komercyjny.

Wymogi kapitałowe oprócz banków zrzeszających w trochę innej formie objęły także wszystkie banki spółdzielcze. Zostały one zobowiązane do osiągnięcia minimalnych funduszy własnych na poziomie 300 tys. euro do 31 grudnia 2001 r., 500 tys. euro do 31 grudnia 2005 r. oraz ostatecznie 1 miliona euro do 31 rudnia 2010. Ostatni termin został jednak skrócony do końca 2007 roku na skutek postanowień umowy akcesyjnej między Polską a Unią Europejską. Obostrzenia przyniosły zamierzony efekt zmuszając część banków do konsolidacji w roku 1992 działalność prowadziło 1663 banków spółdzielczych, w 2001 r. już tylko 642. W kolejnych latach siła tego procesu uległa znacznemu osłabieniu głównie na skutek dobrej koniunktury na rynku oraz rozsądnego gospodarowania zasobami. Dziesięć kolejnych lat przyniosło zmniejszenie liczby banków spółdzielczych do poziomu 576, obecnie zaś działalność prowadzi 560 banków spółdzielczych (dane KNF z maja 2016). Brak zewnętrznego bodźca spowodował praktyczny zanik procesu łączenia się banków. Obecny stan jest konsekwencją modelu biznesowego przyjętego przez większość tych podmiotów, zakładającego pozostanie instytucjami lokalnymi, co wydaję się praktycznie niemożliwe przy zbyt dużej skali działalności.

 

Źródła:

1. E. Gostomski, Narodziny spółdzielczości kredytowej w Europie i rozwój banków spółdzielczych w Polsce, [w:] Współczesna bańkowość spółdzielcza, A. Szelągowska (Red.), CeDeWu, Warszawa 2012.
2. C. Leszczyńska, L. Lisiecka, Od banku pobożnego do banków państwowych i prywatnych: banki w Polsce, ich rola ekonomiczna, społeczna i kulturowa, [w:] Rozrzutność i skąpstwo w tradycji kulturowej i rzeczywistości, J.Tazbir, A. K. Banach (Red.), Historia Legiollonica, Warszawa 2005.
3. S. Dyka, P. Grzegorzewski, Zarządzanie spółdzielnią, Difin, Warszawa 2000.
4. S. Dyka, Zasady i wartości spółdzielcze, [w:] Spółdzielczość we współczesnej gospodarce, S. Dyka (Red.),Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa 1988.
5. J. Szambelańczyk, Banki spółdzielcze w Polsce w procesach zmian systemowych, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, Poznań 2006.
6 S. Dyka, Kształtowanie powiązań spółdzielni z jej otoczeniem, [w:] Spółdzielczość we współczesnej gospodarce, S. Dyka (Red.), Oficyna Wydawnicza SGH, Warszawa 1988.
7. M. Ławrynowicz, Tożsamość organizacyjna banków spółdzielczych w Polsce, Poltext, Warszawa 2013.