Podział (klasyfikacja) kart płatniczych

płatności bezgotówkowe, plastikowy pieniądz, karta debetowa prepaid, karty kredytoweW rezultacie ewolucji oczekiwań klientów, możliwości instytucji finansowych, przepisów prawa i postępu technologicznego rynek kart płatniczych ciągle się zmienia, a wraz z nim zmieniają się same karty. Prowadzi to do występowania znaczących różnic w wielu aspektach z nimi związanych.

Ze względu na sposób rozliczania transakcji wyróżnia się:

  • karty debetowe (debits cards)
  • karty kredytowe (credit cards)
  • karty obciążeniowe/typu charge (charge cards)
  • karty przedpłacone (prepaid cards)

Karty debetowe są najpowszechniejszymi i najłatwiej dostępnymi kartami. W przypadku tych kart kwota transakcji jest pobierana z rachunku, do którego przypisana została karta w dniu otrzymania przez bank informacji o zaistniałej transakcji. Rozliczenia przy jej zastosowaniu muszą posiadać pokrycie w saldzie rachunku. Karty takie nie posiadają więc możliwości kredytowych. Wyjątek stanowią sytuacje, kiedy klient zawrze z bankiem odpowiednią umowę np. o saldo debetowe w rachunku ROR. Wówczas za pomocą takiej karty można zaciągnąć kredyt, jest to jednak kredyt przypisany do danego rachunki ROR, nie samej karty. Użytkowanie przez klienta karty debetowej nie pociąga ze sobą znacznego ryzyka dla banku, są więc wydawane nawet nowym klientom.

Karty kredytowe są niezależnymi produktami bankowymi, z którym skorzystać mogą wyłącznie klienci posiadający odpowiednią zdolność kredytową. Badanie zdolności kredytowej służy określeniu indywidualnej wysokości kwoty limitu, z której posiadacz karty będzie mógł korzystać w formie kredytu[1]. Najczęściej stosowaną formą karty kredytowej jest „revolving credit card”. Karty takie umożliwiają użytkownikom zaciągać kredyt w ramach przydzielonego limitu i samodzielnie zdecydować czy uregulować zobowiązanie wobec banku, czy skorzystać z możliwości kredytowania dokonanych transakcji. Linia kredytowa odnawia się w określonych odstępach czasu. Regulaminy przeważnie zobowiązują posiadacza karty do dokonania „minimalnej płatności”, czyli spłaty określonej wartości zobowiązań wobec banku[2]. W przypadku kart kredytowych banki regularnie wysyłają swoim klientom wyciągi z informacjami o transakcjach dokonanych w minionym miesiącu. Jest to istotne, gdyż oprocentowanie kredytu naliczane jest wyłącznie od kwoty zobowiązań niespłaconych w określonym terminie (zazwyczaj 25 dni) od momentu otrzymania wyciągu[3].

Karty obciążeniowe umożliwiają zaciągnięcie krótkoterminowego, odnawialnego kredytu. Posiadacz karty może dokonywać za jej pośrednictwem rozliczeń, które wraz z stosowną prowizją obciążą jego rachunek dopiero na koniec okresu rozliczeniowego. Zobowiązania spowodowane użytkowaniem karty obciążeniowej w odróżnieniu od tych spowodowanych użytkowaniem karty kredytowej muszą zostać spłacone w całości. W sytuacji, kiedy posiadacz karty nie posiada na rachunku odpowiednich środków, obciążany jest wysokimi kosztami przewyższający koszt standardowego kredytu. Karty tego typu wydawane są głównie przez systemy klubowe (American Express, Diners Club).

Karty przedpłacone bywają nazywane również elektronicznymi portmonetkami, gdyż aby skorzystać z takiej karty trzeba ją zakupić lub doładować. Karty przedpłacone występują w dwóch wariantach. Jako karty z określonym nominałem początkowym, po wykorzystaniu, którego przestają być użyteczne oraz karty z rachunkiem technicznym, które można doładowywać różnymi kwotami wielokrotnie[4]. Popularność kart przedpłaconych wynika z faktu, iż są wygodnym narzędziem dla emitentów (takich jak np. banki). W przypadku takiego środka płatniczego nie trzeba bowiem badać zdolności kredytowej przyszłego klienta, gdyż nie jest on wstanie wykonać transakcji na kwotę przekraczającą wartość środków już znajdujących się na karcie. Kolejnym elementem wpływającym na popularność takich kart jest ich szerokie spektrum zastosowań. Za ich pośrednictwem można przekazywać wynagrodzenie pracownikom nieposiadającym konta bankowego, zaliczki na delegacje, nagrody w konkursach i loteriach, pieniądze dla dzieci wyjeżdżających na wycieczkę oraz dokonywać bezpiecznych transakcji w internecie.

Kryterium odnoszące się do zasięgu geograficznego kart płatniczych umożliwia ich podział na:

  • karty lokalne (private label cards) – będące przeważnie tymczasowym rozwiązaniem danego banku poprzedzającym wprowadzenie kart o szerszym zasięgu, ich obszar akceptowalności ogranicza się do danego miasta lub regionu,
  • karty krajowe (domestic cards) – obszar ich funkcjonowania ogranicza się do danego państwa, w którym zostały wydane,
  • karty międzynarodowe (international cards) – można się nimi posługiwać we wszystkich państwach, bez względu na kraj, w którym zostały wydane.

Klasyfikując kart płatniczych ze względu na funkcję użytkownika wyróżnia się[5]:

  • karty identyfikacyjne (ID cards) – ich funkcjonalność ogranicza się wyłącznie do potwierdzania tożsamości klienta w procesie realizacji operacji w placówce banku,
  • karty bankomatowe (ATM cards) – przeznaczone do przeprowadzania transakcji w bankomatach,
  • karty płatnicze (payments cards) – wydawane przez banki lub inne uprawnione do tego instytucje w celu pobierania pieniędzy z bankomatu oraz dokonywania płatności za towary i usługi w punktach akceptacyjnych.

Rodzaje kart kredytowych wynikające z podziału klientów przez bank pod względem zamożności:

  • karty podstawowe (klasyczne, srebrne) – karty posiadające podstawowe możliwości, przeznaczone dla masowego klienta posiadającego potwierdzone stałe dochody,
  • karty złote – przeznaczone są dla klientów posiadających wysokie dochody. Posiadaczowi takiej karty oferuje się usługi dodatkowe związane z ubezpieczeniem lub różnymi problemami wynikłymi w czasie podróży,
  • karty platynowe – posiadają bardzo wysokie limity kredytowe, przeznaczone są dla klientów bardzo zamożnych. Oprócz usług ubezpieczenia dla posiadacza i jego rodziny, pomocy w czasie podróży oferują również programy lojalnościowe oraz możliwość pomocy ze strony asystenta (concierge),
  • karty ekskluzywne (prestiżowe, czarne) – przeznaczone dla bardzo wąskiej grupy najbogatszych klientów banków. Jakość usług dodatkowych jeszcze wyższa niż w przypadku kart platynowych, w tym usługa concierge dostępna przez całą dobę.

Ze względu na osobę posiadacza karty płatniczej można wyróżnić[6]:

  • karty podstawowe – wydawane posiadaczom rachunku, który będzie obciążany kwotami operacji dokonanych za pośrednictwem karty,
  • karty dodatkowe – wydawane użytkownikom za zgodą posiadacza obciążania rachunku,
  • firmowe (business cards) – wydawane są przedsiębiorstwom i podmiotom prawnym w celu ułatwienia bezgotówkowego zarządzania kosztami prowadzonej działalności operacyjnej np. wydatki reprezentacyjne, koszty delegacji czy transport towarów.

Podział kart ze względu na formę występowania pozwala wyróżnić[7]:

  • karty płaskie (elektroniczne) – charakteryzują się tym, iż wszystkie niezbędne dane występujące na karcie są na niej nadrukowane. Karty tego typu posiadają pasek magnetyczny lub mikroprocesor, a do ich funkcjonowania niezbędny jest terminal elektroniczny (POS lub Bankomat),
  • karty tłoczone, wypukłe (embosowane) – najistotniejsze elementy na tego typu karcie są na niej wytłoczone. Dane te można odczytać za pomocą ręcznego powielacza (imperintera) lub ręcznie przy wykorzystaniu długopisu i kalki. Pasek magnetyczny lub mikroprocesor nie jest wymagany,
  • karty wirtualne – służą do zawierania transakcji w Internecie. Występują w formie zapisu w systemie komputerowym banku. Z tego względu nie muszą posiadać materialnej formy karty plastikowej. Jeżeli takową posiadają nie zawiera ona paska magnetycznego, mikroprocesora i miejsca na podpis.

Klasyfikacja kart ze względu na liczbę podmiotów uczestniczących w procesie płatności kartą[8]:

  • karty dwustronne
  • karty trójstronne
  • karty czterostronne

Karty dwustronne umożliwiają dokonanie bezgotówkowego rozliczenia za towary lub usługi wyłącznie w placówkach podmiotu wydającego kartę. Ich zasięg działania i liczba punktów akceptujących jest zatem znacząco ograniczona.

Karty trójstronne mogą funkcjonować wyłącznie, kiedy trzy kategorie podmiotów, którymi są emitenci, posiadacze i akceptanci kart dojdą do porozumienia, i będą ze sobą współpracować. Taka konstrukcja wymaga zawarcia szeregu umów pomiędzy stronami, których jednym z najistotniejszych elementów jest kwestia podziału stosunkowo wysokich kosztów związanych z funkcjonowaniem systemu.

W czterostronnym systemie kart oprócz wymienionych w poprzednim punkcie podmiotów funkcjonuje dodatkowo właściciel systemu. Do głównych zadań właściciela systemu należy popularyzowanie organizacji, co prowadzi do zwiększania rzeszy uczestników systemu oraz świadczenie kompleksowych usług związanych z funkcjonowaniem centrum rozliczeniowego. Wydawanie karty w ramach międzynarodowych systemów kartowych głównie na skutek efektów skali jest na tyle korzystne, iż większość emitowanych kart na świecie to karty czterostronne.

Banki wydają również karty łączone, stanowiące obiekt zainteresowań wybranych grup klientów, takie karty to[9]:

  • karty lojalnościowe (partnerskie) (loyalty cards) – umożliwiające posiadaczowi, otrzymania określonych przedmiotów lub przywilejów oferowanych bezpośrednio przez bank lub podmiot z nim współpracujący, po spełnieniu określonych warunków np. zrealizowaniu odpowiedniej wartości lub ilości transakcji,
  • karty wspólnych marek (co-branded cards) – wydawane w porozumieniu banku z innym podmiotem komercyjnym. Na polskim rynku przykładem takiego instrumentu są karty kredytowe wydawane wspólnie przez Citibank oraz LOT, umożliwiające gromadzenia mil lotniczych,
  • karty wydawane we współpracy z organizacjami klubowymi (affinity cards) – karty te nie posiadają dodatkowych przywilejów, z wyjątkiem prestiżu związanego z przynależnością do określonego klubu wydawcy karty,
  • karty wydawane we współpracy z organizacjami społecznymi (charity cards) – użytkowanie takiej karty umożliwia posiadaczowi wspieranie wybranego celu społecznego.

Ze względu na zastosowaną technologię zapisu i przetwarzania danych można wyróżnić[9]:

  • karty magnetyczne (z paskiem magnetycznym)
  • karty z mikroprocesorem (chipem)
  • karty hybrydowe

W przypadku kart magnetycznych (z paskiem magnetycznym) w czasie dokonywania transakcji dane pobierane są z trójścieżkowego paska magnetycznego, a następnie zależnie od typu zatwierdzane numerem PIN lub podpisem. W przypadku kart z paskiem magnetycznym transakcje rozliczane są w czasie rzeczywistym.

Karty z mikroprocesorem (chipem) wyposażone są w mikroprocesor z pamięcią lub pamięć z układem logicznym realizującym zestaw funkcji. Karty te posiadają ogromny potencjał, gdyż ich funkcjonalność można zwiększać poprzez wgranie odpowiedniego oprogramowania. Karty tego typu mogą być autoryzowane offline, co prowadzi do zmniejszenia kosztów ich stosowania. Kolejną zaletą tych instrumentów płatniczych jest bardzo wysokie bezpieczeństwo zapisanych w nich informacji. Pomimo wymienionych walorów tego typu kart, ciągle są one mniej liczne niż o wiele tańsza w produkcji karty magnetyczne,

Karty hybrydowe posiadają zarówno pasek magnetyczny jak i chip. Można więc z nich korzystać w starszych terminalach nieobsługujących kart z mikroprocesorem. Standard EMV gwarantuje, że pierwszeństwo w czasie transakcji posiada odczyt z pamięci mikroprocesora.


[1] A. Borcuch, Bankowość elektroniczna w Polsce, CeDeWu, Warszawa 2011, s. 45
[2] A. Bury, Karty płatnicze, CeDeWu, Warszawa 1999, s. 22.
[3] T. Galbarczyk, Usługowe operacje bankowe, [w:] Bank komercyjny w Polsce. Podręcznik akademicki, J. Świderska, T. Galbarczyk, M. Klimontowicz, K. Marczyńska, Difin, Warszawa 2016, s. 326.
[4] E. Ślązak, Nowoczesne instrumenty płatnicze, [w:] Bankowość detaliczna, (red.) J. Koleśnik, Difin, Warszawa 2016, s. 203.
[5] B. Świecka, Detaliczna bankowość elektroniczna, CeDeWu, Warszawa 2007, s. 50-52.
[6] E. Ślązak K. Borowski, Bankowość elektroniczna, [w:] Współczesna bankowość, (red.) M. Zaleska, Difin,Warszawa 2007, s 253.
[7] W. Chmielarz, Systemy elektronicznej bankowości, Difin. Warszawa 2005, s. 114-116.
[8] J. Masiota, Elektroniczne instrumenty płatnicze, Oficyna Wydawnicza Branta, Bydgoszcz – Poznań 2003, s. 43-44.
[9] J. Cichy, Karty płatnicze w płatnościach detalicznych oraz pozarozliczeniowe usługi z nimi związane, [w:] Obrót bezgotówkowy w Polsce, (red.) H. Żukowska M. Żukowski, Wydawnictwo KUL, Lublin, s. 228-229